
İşinde başarılı olmak istiyorsun ama sevdiklerine de zaman ayırmak. Hayattan keyif almak istiyorsun ama doğru bildiğinden de şaşmamak. Bir yandan da içinde daha derin bir anlam arayışı var. Hint düşüncesi bu farklı istekleri birbirine düşman görmez; onları insan hayatının dört meşru amacı olarak sayar: Purusharthalar. Bu yazıda dharma, artha, kama ve mokshanın ne anlama geldiğini, birbirleriyle nasıl dengelendiğini ve yogayla nasıl ilişkilendiğini bulacaksın.
Purushartha, "purusha" (insan) ve "artha" (amaç, hedef) kelimelerinden oluşur ve "insanın amacı" anlamına gelir. Dört amaç şunlardır:
| Amaç | Anlamı | Hayattaki karşılığı |
|---|---|---|
| Dharma | Doğruluk, görev, ahlaki düzen | Değerlerine uygun yaşamak |
| Artha | Maddi refah, geçim, güvenlik | İş, kazanç, ev, sağlık |
| Kama | Haz, sevgi, estetik | İlişkiler, sanat, doğa, keyif |
| Moksha | Özgürleşme | İçsel özgürlük, ruhsal arayış |
İlk üçüne birlikte "trivarga" (üçlü grup) denir ve Dharmaşastra metinlerinde, Mahabharata gibi destanlarda sıkça birlikte anılır. Moksha bu üçlüye daha sonra, Upanişadların özgürleşme fikrinin etkisiyle dördüncü ve en yüce amaç olarak eklenmiştir.
Dharma, hem evrendeki düzeni hem de kişinin bu düzen içindeki görevini ifade eder. Herkesin dharması aynı değildir; bir ebeveynin, bir öğretmenin, bir öğrencinin sorumlulukları farklıdır. Yoganın yamaları, özellikle şiddetsizlik ve doğruluk, dharmanın günlük hayattaki karşılığı sayılabilir.
Artha, geçimini sağlamak, ailene bakmak, güvenli bir hayat kurmak demek. Hint düşüncesi bunu küçümsemez; aç bir insanın ruhsal arayışa vakit bulamayacağını kabul eder. Ama arthanın dharma ile dengelenmesi gerekir: Kazanç, başkalarına zarar vererek elde edilmemeli.
Kama sadece cinsellik değil; müzik, sanat, güzel bir yemek, dostluk, doğada bir yürüyüş. Hayatı yaşanmaya değer kılan keyifler. Kama da dharmanın çerçevesinde değer kazanır; ölçüsüz haz arayışı bağımlılığa ve hayal kırıklığına dönüşebilir.
Moksha, geleneğin en yüce amacıdır: Doğum ve ölüm döngüsünden (samsara) özgürleşme, gerçek benliği tanıma. Günlük hayatın dilinde ise tutunmalarımızdan, korkularımızdan ve egonun dar sınırlarından özgürleşme anlamına da gelir.
Purusharthaları bir merdiven gibi değil, bir masanın dört ayağı gibi düşünebilirsin. Dharma, diğer üçünü dengede tutan zemindir:
Bhagavad Gita'nın en bilinen öğretisi de bu dengeye dairdir: İşini en iyi şekilde yap, ama sonucuna bağlanma. Gita buna "karşılık beklemeden eylem" der ve bunun hem dünyada etkin kalmanın hem de içsel özgürlüğün yolu olduğunu söyler.
Hayatın farklı dönemlerinde vurgu değişebilir. Genç bir profesyonel arthaya daha çok zaman ayırırken, ileriki yıllarda moksha daha ağır basabilir. Geleneksel hayat evreleri (ashrama) sistemi de bu değişimi anlatır.
Farklı yoga yolları farklı amaçlarla ilişkilendirilebilir:
Haftada bir, bir deftere şu soruların yanıtlarını yaz:
Hint düşüncesinde insan hayatının dört meşru amacıdır: dharma (doğruluk), artha (refah), kama (haz ve sevgi) ve moksha (özgürleşme).
Hayır. Hint düşüncesi maddi refahı ve keyfi meşru kabul eder; yeter ki dharma ile, yani etik değerlerle dengelensinler.
Gelenek mokshayı en yüce amaç sayar; ama dharmanın diğer üçünü dengede tutan zemin olduğunu vurgular.
Karma, Bhakti, Jnana ve Raja Yoga gibi farklı yollar bu amaçları dengeli biçimde yaşamaya yardımcı olur.