
Bugün bir spor salonunda yaptığın Aşağı Bakan Köpek ile Himalayalarda bir mağarada oturan bir yogi arasında nasıl bir bağ var? Yoganın tarihi, binlerce yıl boyunca biçim değiştiren, farklı geleneklerden beslenen ve her dönemde yeniden yorumlanan uzun bir hikâye. Bu yazıda yoganın erken izlerinden Upanişadlara, Patanjali'den Hatha Yoga'ya ve modern stüdyolara uzanan yolculuğunu sade bir dille bulacaksın. Tarihlerin çoğu yaklaşık; araştırmacılar arasında da farklı görüşler var.
| Dönem | Yaklaşık tarih | Öne çıkanlar |
|---|---|---|
| İndus Vadisi | MÖ 2600-1900 | Oturan figürlü mühürler; yogayla ilişkisi tartışmalı |
| Vedik dönem | MÖ 1500-500 | Vedalar, ritüel, mantra, tapas fikri |
| Upanişadlar | MÖ 800'den itibaren | İçe dönüş, benlik arayışı, "yoga" kelimesinin felsefi kullanımı |
| Klasik dönem | MÖ 2. yy - MS 5. yy | Bhagavad Gita, Patanjali'nin Yoga Sutraları |
| Tantra ve Hatha | MS 6.-15. yy | Beden, enerji, çakra ve nadi kavramları; Hatha Yoga Pradipika |
| Modern dönem | 19. yy sonu - bugün | Vivekananda, Krishnamacharya, yoganın dünyaya yayılması |
Mohenjo-Daro gibi İndus Vadisi şehirlerinde bulunan bazı mühürlerde, bacakları belirli bir şekilde bükülmüş oturan figürler görülür. Bunların en ünlüsüne "Pashupati mührü" denir. Bazı araştırmacılar bu figürleri erken bir yoga duruşu olarak yorumlar; bazıları ise bu bağlantının kanıtlanamayacağını söyler. Yani yoganın İndus Vadisi'ne uzandığı ihtimal dahilinde ama kesin değil.
Vedalar, özellikle Rig Veda, ateş ritüelleri, ilahiler ve mantralarla doludur. Bu dönemde "tapas" (içsel ısı, disiplin) gibi kavramlar ortaya çıkar.
Upanişadlar ise dikkati dış ritüelden iç dünyaya çevirir: "Ben kimim?", "Gerçek benlik nedir?" soruları öne çıkar. Yoga kelimesi Katha Upanişad'da felsefi bir anlamda geçer. Bu metindeki ünlü benzetmede beden bir arabaya, akıl arabacıya, zihin dizginlere, duyular da atlara benzetilir. Yoga, bu atları dizginlemenin sanatı olarak anlatılır.
Bhagavad Gita, eylem, bilgi ve sevgi yollarını anlatarak yogayı günlük hayatın içine taşır. Ayrıntılar için Bhagavad Gita.
Patanjali'nin Yoga Sutraları, yogayı sistemli biçimde tanımlayan ilk büyük metindir. Pek çok araştırmacı metni MS 4.-5. yüzyıla tarihlendirir; daha erken tarihler öneren görüşler de vardır. Patanjali yogayı "zihnin dalgalanmalarının durulması" olarak tanımlar ve sekiz basamaklı bir yol çizer. Bu yolda asana, meditasyon için "sabit ve rahat bir oturuş"tur. Ayrıntılar için Raja Yoga.
MS 1. binyılın ikinci yarısından itibaren Tantra gelenekleri bedeni ruhsal yolculuğun bir aracı olarak görmeye başladı. Çakralar, nadiler ve kundalini gibi kavramlar bu dönemde gelişti.
Hatha Yoga yaklaşık 11. yüzyıldan itibaren metinlerde belirginleşir. 15. yüzyılda Svatmarama'nın derlediği Hatha Yoga Pradipika, asana, pranayama, bandha, mudra ve arınma tekniklerini bir araya getirdi. Ama o dönemin asanaları büyük ölçüde oturma pozlarıydı; bugünkü ayakta akışların çoğu henüz yoktu. Ayrıntılar için Hatha Yoga Pradipika.
Swami Vivekananda, 1893'te Chicago'daki Dünya Dinler Parlamentosu'nda yaptığı konuşmayla Hint felsefesini Batı'ya tanıttı. 1896'da yayımladığı *Raja Yoga* kitabı, yoganın Batı'da meditasyon ve felsefe olarak tanınmasında etkili oldu.
T. Krishnamacharya (1888-1989), 20. yüzyılda Mysore'da asana pratiğini yeniden şekillendirdi. Öğrencileri modern yoganın en etkili isimleri arasındadır:
Araştırmacı Mark Singleton'ın *Yoga Body* kitabı, bugünkü poz ağırlıklı yoganın Hint geleneğinin yanında 20. yüzyıl beden eğitimi ve jimnastik akımlarından da etkilendiğini gösterir. Yani modern yoga hem çok eski hem de oldukça yenidir.
1960'lardan itibaren yoga Batı'da hızla yayıldı. 2014'te Birleşmiş Milletler 21 Haziran'ı Uluslararası Yoga Günü ilan etti.
Son birkaç on yılda yoganın sağlık üzerindeki etkileri yoğun biçimde araştırılıyor. Yoganın esneklik, denge, stres ve bazı kronik ağrılar üzerinde faydalı olabileceğini gösteren çalışmalar var; ama araştırmaların kalitesi ve sonuçları değişkenlik gösteriyor.
Yoganın tarihi bize iki şey söylüyor:
Pratiğini yaparken bu uzun geçmişi hatırlamak, matına bir pozdan fazlasını getirmeni sağlayabilir.
Kesin bir tarih yok. Erken izler İndus Vadisi'ne uzanıyor olabilir ama bu tartışmalı. Yoga kelimesinin felsefi kullanımı Upanişadlarda, sistemli tanımı ise Patanjali'nin Yoga Sutraları'nda görülür.
Yogayı "zihnin dalgalanmalarının durulması" olarak tanımlayıp sekiz basamaklı bir yol olarak sistemleştirdi.
Bir kısmı Hatha Yoga metinlerine dayanır, ama bugünkü akış ve ayakta pozların çoğu 20. yüzyılda gelişti.
Swami Vivekananda yoganın felsefesini Batı'ya tanıttı; T. Krishnamacharya ve öğrencileri Iyengar, Pattabhi Jois ve Desikachar bugünkü poz pratiğini şekillendirdi.